Abagande barashobora kuvuga icyongereza kinini, ariko shushanya hejuru gato hanyuma uzasanga tudatekereza neza, imyitwarire, cyangwa kwica nkabongereza. Dufite abantu bafatiwe muri uku kwigana urwego rumwe rw’abanyaburayi bihagarika kuvuga ururimi. Ibi bifite ingaruka zo kurema abantu ba dystopiya babangamiye societe yabo nyafurika. Yize ariko ntashobora gukora ikintu icyo ari cyo cyose, soma ariko utazi icyakora, hanyuma amaherezo ugatura ruswa nziza ishaje – ubuzima bwicyongereza cya dystopiya yigana umunyafurika.
Fata ayo magambo meza yicyongereza yerekeye “Balaalo” muri Acholiland. Mu gihe ikigaragara ari uko Abagande bagenda buri munsi bava mu mpande zose z’igihugu kandi bagatura mu bwisanzure mu gice icyo ari cyo cyose cy’igihugu, ikiganiro ku byerekeranye ahanini n’abimukira mu gihugu cy’Abagande, ubu gitunguranye ni Shakespearean.
Nakunze kuvuga ko ari intambwe ikenewe kugirango abadepite baganire kubibazo biri mundimi zabo kavukire. Ibi byaborohera kumenya ibitekerezo byabo bwite, kuko birashoboka ko bazengurutswe nabantu badaturutse mukarere kabo. Kuganira kubibazo byaho mucyongereza nkumunyafurika bitakaza ibintu byinshi.
Amagambo ya “Balaalo Agomba kugenda” arimo kugaburirwa imbaraga mumitekerereze ya societe, ntabwo yavuye mubitabo by’imikino ya fashiste kandi bikwiye kurwanywa neza muburyo bwa NRA.
Ubwa mbere, ijambo “Balaalo” ubwaryo ni igabanuka ryakunze gukoreshwa mu gutukana; ntabwo ari kimwe na “Balunzi”. Kandi nyamara birasuzumwa nkinzira yemewe yo gusobanura imibereho yubukungu nubukungu bwinka za Banyankole na Banyarwanda. Ku rundi ruhande, uramutse utangiye kwita abantu “Abalimi” mu nteko ishinga amategeko kubera gusa ko bahinga ibijumba, imyumbati, n’ibishyimbo kugirango babeho – byaba ari bibi. Muri uru rubanza rero, Abagande bize bizeye ko ari byiza kuzana ibicuruzwa byumuco kurwego rwigihugu.
Icyakabiri, fata iyi minsi mikuru ya Noheri turimo nkurugero. Uzasanga iki aricyo gihe cyAbagande kwimuka cyane imbere. Muri iki gihe, Abagande bitabira imyitozo nini yo kwimuka mu mijyi no mu cyaro, bahindura imijyi imijyi. Baturuka he? Niki gitera iyi myigaragambyo? Ibi nibyigihe gito cyangwa biranga imiterere ya societe ya Uganda?
Izi ngendo zigihe cyabantu zaba zaratanze icyerekezo kumiterere, ingano nimiterere yimuka yimbere Abagande basanzwe bakora. Ariko icyongereza cyacu twigana abantu babona ibintu nkaho ari ishuri ryubukungu rya Londres, bazasiga utuntu duto mubiganiro. Niki urimo ukora mubucamanza, inteko ishinga amategeko, ubuyobozi n’ahandi niba udashobora kuzana imiterere yibibazo byibanze bya societe?
Ndatekereza rero ko ikibazo cyiswe Balaalo kwimukira mu gice icyo aricyo cyose cya Uganda cyangwa Afurika y’Iburasirazuba, cyasobanuwe nabi, kirangwa nabi
Itandukaniro riri hagati yo kwimuka mucyaro no mumijyi mugihe cya Noheri nabantu bafite amavalisi ya fancier na mooing nkeya, hamwe no kwimuka kwa “Balaalo” nuko Balaalo yimuka ninka zabo, ariko ubundi bituruka kumpamvu imwe yambere – kwimuka mubukungu. Balaalo ni abungeri b’inyamaswa, kandi gushaka urwuri rwatsi rwamatungo yabo ni kimwe mubuzima bwabo.
Niba ugenda ibirometero byinshi uvuye aho wavukiye ufite ivalisi kugirango ubone akazi, utangire ubucuruzi, usure umuryango, nibindi ntibigutera “Balaalo,” ariko kugendana ninyamaswa birabikora, noneho wumvise nabi imiterere yimibereho yawe.
Kyagulanyi Sentamu, umusore wa NUP ukomoka muri Ghetto, aherutse kuvuga kuri “abatunuza amannyo” (abareba amenyo) muri vitriol ye ya Luwero.
Ibi nibigerageza kugerageza amarangamutima ya politiki, bidafite ibisubizo byimbitse byingengabitekerezo hamwe numwuka wa Afrika.
Igihe gikurikira rero umuntu atereye “Balaalo” nkigitutsi cya politiki, ubibutse: ni ivalisi Balaalo ubwabo. Tangira gushima urusobe rwibinyabuzima rutuma iki gihugu cyasaze, cyiza cyane.
Ariko icy’ingenzi, reka ducike vitriol yo mumoko kandi twige ibyukuri. Aborozi b’inka, abahinzi, n’ubutaka ubwabwo – bamaze ibinyejana byinshi babyina tango, bashiraho urusobe rw’ibiribwa bitanga ishyari ry’akarere.
Ese aba bigana icyongereza bigeze biga uburyo akarere ka Ankole kanyuze mu karere ka Buganda mu musaruro wa Matooke, ikirangirire cya Buganda? Ntabwo nabonye impapuro zabo zuburyo abahinzi batigeze bakoresha ifumbire bakomeza kubona umusaruro mwinshi mubutaka bwabo? Abibeshaho bahinga – “Abalimi”, biragaragara ko bahitamo ubutaka bwahingwaga n’inka, kuko burumbuka cyane, kandi ubutaka bwakandagiye inka burahingwa cyane kuruta igihuru cyo mu gasozi. Biragoye cyane kubahinzi gufungura igihuru kitigeze gihingwa, mubusitani bwibiryo. Urusobe rw’ibinyabuzima rero rwabaye aho aho balaalo yimukira, abahinzi bakurikira, kandi guhinga cyane bikurikira.
Niba rero Acholiland ishaka kuzamura ubuhinzi, bagomba guha ikaze Balaalo amaboko afunguye (nimirima irimo ubusa). Bazakomeza amaherezo, bakurikize injyana ya kera, itavuzwe. Aho guta igihe hamwe nicyongereza cyiza nuburakari, reka twinjire mumateka nyayo y’aka karere. Reka dushyireho amategeko arera iyi ecosystem.
Kandi kuri iyo nyandiko, gira kwimuka utekanye na Noheri nziza, mwebwe banyenduga b’amavalisi!
Translations / Tafsiri / Enkyusa/ Ibisobanuro/ Enzivuunula